* ( « وَمَا الرَّحْمنُ » ) * سؤال از هويّت و ماهيت است و اين از آنها مبالغه در تجاهل و استكبارى است نسبت به خداوند . و خلاصه آنكه : لفظ رحمن يا غير عربى است و بمعنى اللَّه مىباشد و از اين جهت هر يك در جاى ديگرى واقع ميشوند و معنى بسم اللَّه الرحمن الرحيم چنين مىشود : بنام خدا ، خدائى كه مهربان است . و يا بواسطهء دلالت بر رحمت عامه در جاى اللَّه به كار ميرود ولى اين اشكال ميماند كه در قرآن پيوسته در مواقع رحمت به كار نرفته است . رحيم : مهربان . از اسماء حسنى است و دويست و بيست و هفت بار در قرآن به كار رفته است صد و سيزده بار در ضمن بسمله و صد و چهار ده بار در اثناء آيات و آن بر خدا و غير خدا اطلاق مىشود چنان كه دربارهء حضرت رسول صلَّى اللَّه عليه و آله آمده * ( « عَزِيزٌ عَلَيْه ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ » ) * توبه : 128 . در تمام قرآن فقط يكمورد فوق آمده و در موارد ديگر صفت پروردگار سبحان واقع شده است و آن به عكس رحمن فقط در موارد رحمت به كار رفته است . وصف رحيم مخصوص براى آخرت نيست بلكه بيشتر آيات عموميّت آن را مىرساند * ( « فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْه إِنَّ الله غَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * بقره : 173 . * ( « تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ » ) * فصلت : 2 . و ده ها آيهء ديگر و اگر بگوئيم رحيم يعنى خدائى كه فقط براى مؤمنان رحيم است آن هم در قيامت . اين سخن را قرآن تصديق نميكند در دعاى 54 صحيفه سجّاديه آمده « يا رحمن الدّنيا و الآخرة و رحيمهما » چنان كه ملاحظه مىشود هر دو دربارهء دنيا و آخرت به كار رفته است . رحيم چون بر خدا اطلاق شود مراد از آن نعمت دهنده و احسان كننده است و چون بر غير خدا گفته شود مقصود از آن مهربانى و رقّت قلب است محال است در خداوند تأثر و انفعال بوده باشد .